Opracowania.pl PLUS:
Zaloguj się żeby dostać więcej
Jesteś tutaj: Język polski » Gimnazjum » Wiersze » Pieśni - wybór (J. Kochanowski)

Pieśni - wybór (J. Kochanowski)

Czego chcesz od nas, Panie...

Podmiot liryczny, czyli „ja” mówiące, wypowiada się w tym utworze w imieniu zbiorowości ludzi wierzących, wyrażając jej uczucia. Wypowiedź swą kieruje do wskazanego w apostrofie „Pana”, „nieśmiertelnego Pana”, czyli Boga. Jest to liryka inwokacyjna o tematyce religijno-filozoficznej, ma charakter hymnu na cześć Boga i Jego dzieła - Bóg jest w wierszu na pierwszym planie. Właśnie poprzez dzieło stworzone przez Boga objawia się Jego wielkość. Poeta stworzył obraz Stwórcy.

Według podmiotu lirycznego Bóg to: „pan wszytkiego świata” - najwyższy władca, „Tyś niebo zbudował” - stwórca świata, kreator, architekt, „Za twoim rozkazaniem w brzegach morze stoi” - wszechmocny władca świata, „Tobie k’woli rozliczne kwiatki Wiosna rodzi...” (przenośnia - uosobienie pór roku) - pan natury, „Z Twej łaski nocna rosa na mdłe zioła padnie...” - opiekun i dobroczyńca.

Bóg został w pieśni obdarzony epitetem „nieśmiertelny” - wieczny, nieskończony, nieobjęty, bez granic, bez początku i końca. Człowiek nie jest w stanie pojąć do końca jego wielkości i potęgi (...) Kościół Cię nie ogarnie,

wszędy pełno Ciebie...”. Jest istotą niepojętą dla człowieka, więc nie został opisany jako człowiek, mimo że zostały mu nadane „ludzkie cechy” (tak naprawdę te cechy są przeciwne ludzkim - nieśmiertelność Boga - śmiertelność człowieka; wszechobecność Boga - ograniczenie człowieka itp.).

Wielkość i wszechmoc Boga potwierdza ukazany w wierszu obraz świata. Świat jest uporządkowany, panuje w nim harmonijna równowaga (zwrotki IV, V). Jest zarazem piękny, ogromny i różnorodny (zwrotka III). Boska opieka zapewnia mu stabilność i bezpieczeństwo (zwrotka VI). Kochanowski opisał piękno świata za pomocą barwnych epitetów: „złote gwiazdy”, „nieobeszła (niezmierzona) ziemia”, „rozliczne zioła”, „wody nieprzebrane”. W tym świecie człowiek czuje dobroć, łaskę i akceptuje Boga. Stąd szczęście i przekonanie, że ludzką powinnością jest chwalić Boga - swego Stwórcę i Pana: „Wdzięcznym Cię tedy sercem, Panie, wyznawamy, / Bo nad to przystojniejszej ofiary nie mamy”.

Harmonijność obrazu podkreślają środki artystyczne i wersyfikacyjne użyte przez poetę:

- siedem czterowersowych strof, jednakowa liczba sylab w wersie (13),

- stała średniówka (czyli przedział intonacyjny, czytając, w tym miejscu robimy krótką pauzę) po siódmej sylabie (7 + 6),

- stały akcent na przedostatniej sylabie wersu,

- regularne rymy żeńskie.

Tekst nadaje się do śpiewania dzięki regularnej budowie, wyraźnemu rytmowi - na tym polega jego muzyczność. Ze względu na treść można go uznać za modlitwę dziękczynną. Pod względem gatunkowym jest to hymn - odmiana pieśni.

Zapamiętaj!

Pieśń - jeden z najstarszych gatunków lirycznych, pierwotnie wykonywany przy wtórze instrumentu. Jego cechy gatunkowe to: regularna budowa, wyraźny rytm, rymy, obecność refrenu (powtarzającego się regularnie fragmentu tekstu). Ze względu na treść można wyróżnić pieśni biesiadne, religijne, pochwalne.

Hymn - odmiana pieśni, charakteryzująca się podniosłym, patetycznym tonem, poważnym nastrojem, skierowana do bóstwa lub sławiąca postać i czyny bohatera, wyjątkowej jednostki.

Nie porzucaj nadzieje...

Pieśń Nie porzucaj nadzieje... należy do liryki inwokacyjnej (inaczej zwrotu do adresata - „ty” lirycznego). Monolog liryczny ma wyraźnie wskazanego adresata (apostrofy) - „Nie porzucaj...”, „Patrzaj teraz”, „Ty nie mniej”. Ale uwaga: tak można mówić do kogoś lub do samego siebie (monolog wewnętrzny), tak można też mówić do zbiorowości (na przykład słowa pieśni mogłyby się pojawić na kazaniu - wskazują na to liczne odwołania do Boga i praw rządzących światem). Na takie wnioski pozwala ogólna wymowa wiersza (treść nie dotyczy konkretnej sytuacji, podmiot liryczny mówi o każdym z nas, stosuje uogólnienia: „Ale człowiek zhardzieje”, „Serce ma być jednakie”).

Wypowiedź podmiotu lirycznego zmierza do przekonania adresata o słuszności proponowanej przez niego postawy życiowej. W tym celu odwołuje się do swego życiowego doświadczenia i wiedzy, a rady (przestrogi, pouczenia, tezy) popiera logicznymi argumentami (dowodami, przykładami, racjami):

Zapamiętaj!

Aforyzm - sentencja, złota myśl, zdanie, w którym została wyrażona ogólna prawda o człowieku, życiu, prawidłach rządzących światem.

Na podstawie takiej analizy widać wyraźnie, że budowa, konstrukcja wiersza jest ściśle związana z jego treścią. Rady przeplatają się z argumentami. Raz one, a raz argumenty są wyrażone w formie sentencji, które łatwo zapamiętać. W dodatku poeta porównał życie człowieka do zmian w przyrodzie (strofy 2 i 3 to właśnie opis następujących po sobie wiosny - symbolu radości, szczęścia i zimy - symbolu smutku, nieszczęścia). W strofie 5 natomiast zamieścił krytykę człowieka zbytnio ufnego we własne siły i pewnego, że to on decyduje o swoim życiu. Logika rozumowania jest podkreślona za pomocą regularnej budowy wiersza - 7 strof czterowersowych (dwie 6-sylabowe, dwie 11-sylabowe), rymy parzyste, wyrazisty rytm, co stanowi o muzyczności wiersza.

Podmiot liryczny radzi, by nie tracić nadziei, bez względu na to, jak potoczył się los - taka jest jego recepta na życie. Powołuje się na porządek panujący w naturze i pewność zachodzących w niej przemian. Nadejście zimy rodzi pewność wiosny. Drzewa, które utraciły liście, okryją się nimi na nowo, śnieg stopnieje i zakwitną nowe kwiaty. Stwierdza, że życie człowieka rządzi się podobnymi prawami, radość przeplata się z troską i z tym trzeba się pogodzić. Jest jednak świadomość, że człowiek niechętnie godzi się z tą prawdą. Dlatego powodzenie szybko przepełnia go hardością, a nieszczęście pogrąża w rozpaczy. Ta refleksja prowadzi do kolejnej rady, ponieważ podmiot liryczny wierzy, że człowiek jako cząstka harmonijnego, stworzonego przez Boga wszechświata, potrafi postępować rozumnie i opanować swoje namiętności. Na podstawie tej wypowiedzi można stwierdzić, że podmiot liryczny to optymista, człowiek pobożny, ufny w bożą łaskę i moc, doświadczony, mądry, pogodny.

Spokój i rozwaga to sposób, by stanąć ponad przeciwnościami losu. Jeżeli poprze go jeszcze wiara i ufność w boską mądrość, wtedy człowiek jest bezpieczny - „nie zaginie”.

Postawa spokoju i rozwagi oraz panowanie nad namiętnościami odwołuje się do niezmiernie popularnej w renesansie filozofii stoickiej, wywodzącej się z antyku. Według stoików najwyższym i jedynym dobrem jest cnota

rozumiana jako życie zgodne z zasadami rozumu, a warunkiem szczęścia i prawdziwej wolności jest panowanie nad sobą i zobojętnienie wobec cierpień i niepowodzeń. Do dziś powiedzenie stoicki spokój oznacza równowagę duchową, panowanie nad sobą, niewzruszony spokój.

Ze względu na treść wiersz należy do liryki filozoficzno-refleksyjnej. Jeżeli chodzi o gatunek - jest to pieśń (def. patrz str. 29).

Pieśń XXI

Pieśń XXI to wiersz o tematyce miłosnej. Jest to liryka bezpośrednia (liryka wyznania) - podmiot liryczny wyznaje, że złowiony został w sidła uczucia. Opisuje następującą sytuację liryczną: oczarowały go oczy niezwykłej piękności, a dzień, w którym to się stało, nazywa dniem błogosławionym. Aby określić siłę i zarazem niepowtarzalność tego uczucia, używa rozbudowanej antytezy.

Zastosowanie tej figury stylistycznej służy podkreśleniu, jak skomplikowanym i pełnym sprzeczności (paradoksów) uczuciem jest miłość. Poeta wykorzystał w swym wierszu również apostrofę: „Oczy dziwnej piękności, / W których się wszytki najdują wdzięczności (...). Ten wyszukany, uroczysty zwrot do oczu, rozpoczynający drugie zdanie utworu (pierwsze sześć wersów to pod względem składniowym zdanie wielokrotnie złożone), jest jednocześnie wyszukanym komplementem i wyznaniem miłości.

Pomysł poety został oparty na kontrastach (przeciwieństwach) i paradoksach (stwierdzeniach pozornie sprzecznych):

- kontrast: smutek - radość, więzienie - wolność,

- paradoks: „Wesoło żywę w trosce położony”, „w swoim wzdychaniu / Mam rozkosz”.

Podmiot liryczny - człowiek zakochany - przeżywa jednocześnie całkowicie sprzeczne uczucia, paradoksalnie: jego szczęście wypływa ze smutku.

Serce roście...

Wiersz należy do liryki opisowo-refleksyjnej. Podmiot liryczny - renesansowy poeta, ale zapewne także mieszkaniec wsi, skoro tak drobiazgowo opisuje budzenie się wiosny (łąki, lasy) - został zainspirowany pięknem nadchodzącej wiosny (przedwiośnie) oraz nastrojem radości podyktowanym poczuciem wewnętrznej harmonii, zgody, czystym sumieniem. O tym nastroju świadczy wykrzyknienie: „Serce roście patrząc na te czasy!” (serce drży z radości na widok budzącej się natury); oraz przenośnia: „świat się wszystek śmieje”.

Wiersz jest złożony z trzech części:

I - poetycki obraz budzącej się do życia przyrody: drzewa pokryły się liśćmi, na łąkach zakwitły kwiaty, na rzekach stopniał lód i ruszyła żegluga. Wzeszły też zboża, ptaki wiją gniazda i radośnie śpiewają.

II - refleksja oparta na kontrastowym zestawieniu dwóch postaw:

Uwaga: główna myśl wiersza została przedstawiona w formie aforyzmu: „Ale to grunt wesela prawego,/ Kiedy człowiek sumnienia całego” (naprawdę szczęśliwy może się czuć tylko człowiek, który ma czyste sumienie).

III - apostrofa do radości: zawiera prośbę podmiotu lirycznego, by radość towarzyszyła mu w życiu i nie opuszczała bez względu na sytuację. Te części są ze sobą powiązane: dzięki opisowi budzącej się do życia przyrody poeta zobrazował nastrój człowieka o czystym sumieniu, dzięki czemu w pełni uzasadniona jest apostrofa do radości - „dobrej myśli” - by nigdy nie opuszczała podmiotu lirycznego. Adresatem wypowiedzi podmiotu lirycznego jest właśnie „radość”, dobre samopoczucie, wynikające z czystego sumienia.

W pieśni II podmiot liryczny ujawnia swą filozofię życiową (liryka filozoficzna). Uważa on, że równowagę psychiczną zapewnia człowiekowi czyste sumienie i „dobra” myśl. Podkreśla też, że szczęście czerpać można z urody i nienaruszonego porządku świata. Ta filozofia jest nadal aktualna.

Wiersz jest pieśnią: ma regularną budowę (7 strof czterowersowych o rymach parzystych, wersy liczą po 10 sylab). Dzięki temu jest bardzo rytmiczny, nadaje się do melorecytacji (recytacji z towarzyszeniem instrumentu) lub do śpiewu - mówimy, że wiersz jest bardzo muzyczny.

Lista działów - Język polski

Lista działów - Język polski
Na swoich stronach GRUPA INTERIA.PL Sp. z o.o. Sp.k. wykorzystuje wraz z innymi podmiotami pliki cookies (tzw. ciasteczka) i inne technologie m.in. w celach statystycznych i reklamowych. Korzystając z naszych stron bez zmiany ustawień przeglądarki będą one zapisane w pamięci urządzenia. Kliknij, aby dowiedzieć się więcej, w tym jak zarządzać plikami cookies. Zamknij